Politzer’li Alternatif: Art Spiegelman…

Politzer’li Alternatif: Art Spiegelman…

Karede sıra, Amerikan alternatif çizgi dünyasının bir dönem en etkin isimlerinden biri olan Art Spiegelman’a geldi. Arthur Spiegelman (d: 1948, Stockholm), Polonya yahudisi bir göçmen ailenin ailenin çocuğu olarak New York’da büyümüş ve 16 yaşında profesyonel çizerliğe başlamış. Manhattan’da sanat lisesinden sonra girdiği üniversiteyi terk edip dönemin “yeraltı çizgi roman” akımına katılmış. (Terk ettiği Binghampton Üniversitesi 30 yıl sonra ona fahri doktora verecektir.)

A.Spiegelman, "Breakdowns: Portrait of the Artist as a Young %@&*, adlı son kitabından panel  ,2009".

Spiegelman, 1970 ve 80 lerde gerek yönelimi gerekse de deneyselciliği açısından ABD’de sonradan dünyanın diğer bölgelerinde de etkileri görülecek olan “yeraltı çizgi romanı” Art Spiegelman,illustrasyon,2008(underground comics) ve onun farklılaştırılmış devamı sayılabilecek “alternatif çizgi roman” (alternative comics) isimli hareketlerin en önemli isimlerinden biri olmasını belki de Sıkı bir RAW kapağı, altta "Nihilizme inancını yitirmiş grafik dergi" yazmakta, 1981 çizerliğinden çok çıkardığı ve çıkarılmasında ortak olduğu bir dizi dergiye borçlu. Real Pulp, Young Lust ,Bizarre Sex ve Arcade bu yayınlardan bir kaçı. Ancak bu çevrelerde asıl etkisini eşi Françoise Mouly (d: 1955, Paris) ile birlikte 1980 de çıkardığı RAW dergisiyle perçinlemiş bir ünlü.

RAW , dönemin en muhalif ve deneysel ürünlerine (dolayısıyla Avrupa üretimlerinden de beslenen) yer veren ve aslında Mouly’in evlerine kurduğu bir matbaada yayınlanmaya ve eş dost vasıtasıyla elden dağıtılmaya başlanan bir dergi olarak düzensiz aralıklarla yayınını 1986 ya kadar sürdürebilmiş. 1989-1991 arası ise 3 özel sayı çıkabilmiş kısa ömürlü bir dergi olmasına karşın özellikle ABD aydın muhalefetinde gördüğü ilgi nedeniyle sonradan antolojiler halinde toplanmış ve bu gün de sıkça bahsedilen bir yayın, RAW. (Bakınız.) Françoise Mouly, RAW işini çocuk yayınlarına çevirmiş olarak bu gün de faaliyetini sürdürmekte.

Spiegelman’ın bir yazar-çizer olarak dönemin alternatif çizgi roman dünyasında büyük ses getiren temel işi ise Maus . Maus (Maus : A Survivor’s Tale, veya Maus I: My Father Bleeds History) ilk kez RAW da yayınlanmaya başlayan sonra 1986 da birinci cildi ve 1991 de ikinci cildi yayınlanmış olan (Maus II: And Here My Troubles Began) çizgisel kaliteden ziyade anlatı/senaryo tarzı ve içeriğiyle dikkat çekici bir roman. Türkiye’de ise Maus: Hayatta Kalanın Öyküsü” adıyla yayınlanmış durumda. (Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş., 2004)

Spiegelman'dan bir New Yorker kapağı,1999Art Spiegelman çok üretken ve çizgi roman konusunda çok derin akademik bilgiye vakıf bir çizer olmasına (çeşitli üniversitelerde çizgi roman kurs ve dersleri vermeyi sürdürmekte ve bu derslere Comix 101 adını vermiş durumda) karşın , çizgisi başka alternatif çizerlerde de benzerlerini gördüğümüz üzere , (Türkiye’de de) üzere çok çekici değil hatta çoğunlukla itici ve büyük ustalık taşımayan hatlara sahip. Maus dışındaki süregelen çizgi roman işlerinde içeriği kaldırdığınızda çoğu zaman rahatsız edici ve hatta çirkin ve beceriksizce gelebilecek bir çizgi stili bu.

Öte yandan Art Spiegelman’ın illustrasyon işinde bu tarzın dışına çıktığını ve gerek buluşçu gerekse estetik yönelim açısından çok farklı bir çizgi izlediğini de söylemek olası. 1992 de Politzer ödülü alan Spiegelman’ın 10 yıl süreyle ünlü The New Yorker için yaptığı işler bunun göstergesi. 11 Eylül saldırısından sonra bu dergiye Mouly ile birlikte yaptığı - ilk bakışta simsiyah ama bir açıyla bakınca ikiz kulelerin siluetleri görünen - kapak olay olmuştu. Spiegelman hemen bu işin ertesinde Amerikan medyasındaki yaygın tutuculuğu protesto ederek The New Yorker’dan ayrılarak ikinci bir olaya daha neden olmuş idi !

Maus’a gelince ; bu iş, Art Spiegelman’ın aile köklerinden/anılardan yola çıkarak yahudi soykırımını ve bu soykırım öncesi - sonrası yahudileri anlattığı doğrudan edebi bir roman aslında. Yahudilerin, fareler (ki fare deyimi tarihte onlar için sıklıkla kullanılmış bir aşağılamadır), nazilerin kediler, yahudi olmayan Polonyalıların domuz, Amerikalıların ise köpek olarak tasvir edildikleri bu tuğla gibi çizgi roman yukarıda belirttiğimiz üzere çizim tekniği açısından bir ölçüt taşımamakta.

Art Spiegelman, MAUS I'den panel,80ler

Çizgi metni okutmada bir yardımcı unsur ya da başka biçimde söyleyelim metin/hikaye çizgiyi taşımakta burada. İyi anlatılmış bir “holocaust” hikayesi dışında , ince bir “yahudi mizahı” ile de karşı karşıya gelmekte okuyucu. Yahudi mizahı, malum özellikle Amerikan yahudi aydın geleneğinde kendi cemaat, gelenek ve yaşam/düşünce tarzlarına dönük keskin eleştirileri içeren bir mizah türü. (Woody Allen’ın özellikle 70 ve 80 lerde yaptığı filmler ile kitapları Yahudi mizahına çok iyi örnekler olarak verilebilir.)

Art Spiegelman, son dönem işlerinden,2008

Maus bu bağlamda çok ciddi bir iş ve okurken bir miktar sabır gerektiren bölümlere sahip olsa da, alternatif çizgi romanın baş eserlerinden biri olan bu kitabın Türkiye’de de yayınlanmış olması özellikle meraklıları için büyük bir şans…

Art Spiegelman,kapak: Maus I,1986


Yorum¬